یادداشت اختصاصی صادق پنجه ای – وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی، شیر مادر به عنوان کامل ترین تغذیه در رشد و پرورش کودک از دیرباز تا کنون به شمار می رود. گاهی وقت ها اتفاق می افتد در خانواده ها مادری به دلایل مختلف امکان آن را ندارد تا نوزاد خود را شیر دهد بر این اساس از اقوام و یا اشخاص دیگری که امکان شیر دادن به نوزاد را دارند،بهره می برد.
با توجه به اینکه نخستین غذای هر کودک شیر است، به مادران توصیه شده که در دوره شیرخوارگی، حتیالمقدور شیر خود را خوراک نوزاد قرار دهند، هر چند این کار به نظر بیشتر فقها تکلیف الزامی او به شمار نرفته است و در مواردی او برای این کار حق درخواست اجرت هم دارد.قانون مدنی ایران بر ملزم نبودن مادر به شیردادن بچه تأکید کرده است. با این همه، به منظور رعایت حقوق کودک و تأمین سلامتی او،در صورتی که تغذیه طفل به غیر از شیر مادر ممکن نباشد، آن را الزامی شمرده است.
خویشاوندی رضاعی
نوعی نسبت خانوادگی است که با شیر خوردن نوزاد از زنی که مادر طبیعی او نیست، حاصل میشود.تأثیر این نوع قرابت فقط در منع ازدواج میان خویشان رضاعی است و آثار دیگر قرابت نسبی مانند ارث بردن و انفاق در آن مطرح نیست.
این نوع از خویشاوندی مخصوص حقوق اسلامی و کشورهای مسلماننشین است و پیشینه آن به سنتهای اعراب پیش از اسلام میرسد. پس از اسلام نیز این نوع از خویشاوندی تأیید شد و هماکنون نیز در قوانین کشورهای اسلامی (حتی قانون مدنی ترکیه که ترجمه قانون مدنی سوئیس است) به رسمیت شناخته شده است.
رضاع با فتح یا کسر ر به معنای شیر دادن و مکیدن شیر از پستان و رضاعی به معنای همشیر است و در گفتار بیشتر کلمات برادر و خواهر (یا پدر و مادر) همشیر یا شیری به کار میرود.
آیه ۳۳ سوره نساء در بیان زنانی که ازدواج با آنان ممنوع است، میگوید: «…و امهاتکم اللاتی ارضعنکم و اخواتکم من االرضاعة» البته این آیه فقط ممنوعیت نکاح با مادر و خواهر رضاعی را بیان کرده اما در احادیث و اخبار دامنه خویشان رضاعی گسترش یافته و به عمو و عمه و دائی و خاله و اجداد و نوادگان نیز میرسد. در این زمینه حدیث معروفی از حضرت محمد (ص) است که میگوید: «یحرم من الرضاع ما یحرم من النسب» یعنی رضاع از حیث حرمت نکاح، در حکم نسب است این حرمت برای ازدواج با خویشاوندان رضاعی همسر شخص نیز وجود دارد.
هر نوع شیرخوردنی ایجاد قرابت رضاعی نمیکند. قانون مدنی ایران بر پایه فقه امامیه پدیدآمدن آن را مشروط به موارد زیر کرده است:
1- شیر زن ناشی از تولد فرزند حاصل ازدواج (مشروع) او باشد.
2- شیر مستقیماً از پستان مکیده شود.
3- طفل یک شبانهروز و یا ۱۵ دفعه متوالی شیر کامل خورده باشد. بدون آن که در بین آن شیر زنی دیگر یا غذای دیگری را خورده باشد.
4- شیرخوردن طفل پیش از تمام شدن دو سال او باشد.
5- طفل شیر یک زن و یک شوهر را خورده باشد. یعنی اگر یک زن یک دختر و یک پسر رضاعی داشته باشد و به هر یک از آنها از شیر متعلق به دو شوهر متفاوت داده باشد، آن پسر و دختر برادر و خواهر نیستند. همچنین است اگر فرزندی در یک روز از شیر دو زن یک شوهر بخورد که در این صورت نیز فقط شوهر پدر رضاعی او محسوب میشود.
آیا مادر موظف است به کودک خود شیر بدهد؟
شیر دادن به کودک تکلیف مادر نیست، لیکن اگر نتوان کودک را به شکل دیگری تغذیه کرد، مادر باید کودک خود را شیر بدهد. و اگر از این کار امتناع کند دادگاه می تواند با تقاضای قیم و یا سایر نزدیکان کودک، مادر را به این کار ملزم کند و یا تصمیم دیگری بگیرد ( مثل سپردن کودک به شیر خوارگاه و یا فردی دیگر) البته باید دانست مادر در مقابل شیر دادن به طفل خود حق دارد از پدر کودک یا ولی قهری او درخواست اجرت کند.
بر این اساس ماده 1176 قانون مدنی می گوید : طبق این قانون شیر دادن مادر به فرزند جزء وظایف ذاتی او تلقی نمیشود و زن میتواند برای شیر دادن به فرزند از شوهرش مطالبه اجرتالمثل (دستمزد)كند.
آیا قانونگذار از مادر به خاطر شیر دادن و تغذیه کودک حمایت می کند؟
این مسئله به قدری برای قانونگذار دارای اهمیت بوده است که حتی در قانون اساسی هم به حمایت از مادران در دوران شیردهی و نگاهداری از فرزندان، اشاره کرده است. در ایران قوانین متعددی وجود دارد که نشان دهنده حمایت قانونگذار از مادران دارای فرزند خردسال است.
بدین ترتیب و بر اساس قانون مادران شاغل (چه مستخدم دولت، و چه مشمول قانون کار) برای سه بار زایمان خود، شش ماه مرخصی دارد و تا ۲۴ ماهگی کودک می تواند از روزی یک ساعت مرخصی ( بدون کسر مرخصی استحقاقی) برای شیردهی استفاده کنند.
بر اساس قانون، امنیت شغلی مادر باید در طول این مدت حفظ شود، پس نمی توان مادر را در این مدت از کار خود اخراج کرد و یا او را از حقوقش محروم ساخت.
آداب شیردهى در روایات و احادیث
از امام صادق (ع ) نقل است که فرمودند:مدت شیرخوارگى بیست و یک ماه است و کمتر از آن ستم بر کودک است .
و همچنین امیرالمومنین (ع ) مى فرمایند: بنگرید چه کسى به کودکانتان شیر مى دهد که کودک با آثار روانى همان شیر به جوانى مى رسد.امام صادق (ع (به زن شیرده توصیه مى کنند که از دو پستان به نوزاد شیر دهد. چرا که شیر یکى از پستان ها به منزله خوراک (طعام ) و دیگرى به منزله آب براى کودک است .
حضانت ( نگهداری) که شامل تغذیه نیز می شود حق کودک است و پدر و مادر موظف هستند فرزند خود را تغذیه کنند تا حیات و سلامتی وی تأمین شود و قانونگذار در این مورد از حقوق کودک دفاع می کند زیرا طفل بسیار آسیب پذیر است و توان دفاع از خود را ندارد به همین دلیل قانون گذار در ایران به این مهم بسیار توجه نموده است.
منابع:
- حسین صفائی و اسدالله امامی. مختصر حقوق خانواده، تهران: نشر میزان، هشتم بهار ۸۴. ISBN 964-7896-27-1
- علیرضا امینی و سید محمد رضا آیتی. تحریرالروضة فی الشرح اللمعة، تهران: سمت و مؤسسه طه، ششم تابستان ۸۳. ISBN 964-459-694-3
- قانون مدنی ایران